Özgül Öğrenme Güçlükleri
Yazan: Dilay Yenidoğan İstanbul Medipol Üniversitesi Türkçe Psikoloji 3. sınıf -
Her sınıfta, her evde, her ödev masasının başında aynı cümle yankılanır: “Aslında anlıyor ama yapamıyor.” Çocukların defterlerindeki yarım kalmış cevaplar, karışan harfler, yer değiştiren rakamlar çoğu zaman tembellik ya da ilgisizlikle açıklanır. Oysa bazı çocuklar için asıl sorun çaba değil; bilgiyi alma, işleme ve ifade etme yollarının yaşıtlarından farklı olmasıdır. Öğrenme güçlükleri tam da bu görünmeyen farklılığın adıdır. Çocuk elinden geleni yaparken zorlanır, tekrar tekrar dener ama aynı noktada takılı kalır. Zaman geçtikçe yalnızca akademik başarısı değil, özgüveni de sarsılmaya başlar. Üstelik bu süreç çoğu zaman geç fark edilir, çünkü dışarıdan bakıldığında “biraz daha çalışsa olur” gibi görünür. Bu yazıda, öğrenme güçlüklerini etiketlerin dar çerçevesinden çıkarıp bilimsel tanımlarla ve belirtilerle öğreneceğiz. Tanı ve tedavisi hakkında bilgilere yer vereceğiz.
Öğrenme güçlüklerindeki tanımların çeşitlerini şöyle bir ifade ile özetleyebiliriz:
Öğrenme güçlükleri beyin zedelenmesine bağlı olarak veya bağımsız olarak, normal ya da üstün zekâda olmasına rağmen öğrencinin kendisinden beklenen akademik becerileri gösterememe, okuma (disleksi), yazı yazma (disgrafi), ve aritmetik becerilerden(diskalkuli) bir ya da bir kaçında güçlük gösterme durumudur.
Okuma (Disleksi): Yanlış okuma, yavaş okuma, okurken kelime ve hece atlama, harfler ya da kelimenin tamamını tersten okuma, okuduğunun doğruluğundan emin olamama, okuma sırasında kelimeleri tahmin etme, doğru okusa bile okuduğu metnin ana fikrini bulmada zorlanma. Okuma ve yazma problemleri birlikte görülmekle birlikte, yazma problemleri yaşayan bireyde okumada belli bir problem görülmeyebilir. Ayırt edilecek bir durum olarak disleksili çocukların disgrafisi olanlardan daha okunaklı yazısı olmasıdır.
Yazma (Disgrafi): Disgrafi, disleksi ile ilişkilendirilmesine rağmen sınıflandırma ve tanım bakımından farklılık gösterir, ancak her ikisi de öğrenme bozuklukları kategorisi içindedir. Disgrafi, yazı yazmada zorluklara neden olan bir durumdur. Yazma becerileri, çocukların sınıf düzeyine göre beklenildiği gibi gelişmemektedir. Yazı yazma süreci düşünceleri organize etme, bellekte tutma ve bellekten alıp dile dönüştürmeyi gerektirmektedir. Yazı yazma sürecinde beyindeki birçok alan eşgüdüm halinde çalışmaktadır. Bununla birlikte ince motor becerilerle işbirliği gereklidir.Yazmadaki zorluklar farklı şekilde ortaya çıkar: Bunlar çoğunlukla resim becerisinde zayıf seviye, okunamayan el yazısı, ters yazma, yazı yazarken ünlü ve ünsüz harfleri ekleme, atlama ya da değiştirme, ayrıca yazarken noktalama hatası yapma, imla kurallarına uymada ve düşüncelerini yazılı olarak ifade etmede zorlanma, yazma sırasında uygun pozisyonda oturmama, kötü el yazısı ve kendi yazdığını okuyamama, kalemi doğru şekilde tutamamadır.
Matematik (Diskalkuli): Sayılar ve sayı ilişkilerini anlamada yetersizlik, akranlarının aksine zihinden işlem yapmak yerine parmakla sayma, problem çözme ve matematiksel akıl yürütmede sayıları hem rakam hem kelime olarak (üç, 3) öğrenmede, saat okumada, yön bulma, sağını –solunu ayırt etmede zorlanma şeklinde görülmektedir.
Öğrenme güçlüğü hayat boyu devam eden, farklı tür ve derecelerde meydana gelen, nörolojik kökenli olduğu belirtilen bir yetersizlik türüdür. Öğrenme güçlüğü eğitim, psikoloji, psikiyatri, nöroloji, genetik gibi disiplinler arası alanlarda farklı yönleriyle araştırılmış olmasına rağmen nedeni henüz tam olarak. Tanısı; aile öyküsü, çocuğun gelişim öyküsü, tıbbi gelişimi, formal ve informal değerlendirmeler, bireyin geçmişte ve şimdi nasıl etkilendiği bilgilerine dayanarak konmaktadır. Bireysel farklılıklar içeren öğrenme güçlükleri aile, öğretmen ve doktor tarafından erken tanılanarak, müdahale sürecine geçilmesi bireye önemli katkı sağlayabilmektedir.
Belirtiler (Yaşa Göre)
Öğrenme güçlüğü belirtileri yaşa ve okuma–yazma/aritmetik taleplerinin artışına göre farklı görünür. Aşağıdaki listeler, erken uyarı işaretleri olarak düşünülebilir.
Okul Öncesi (3-6):
-Kafiye ve tekerlemelerde zorlanma; sesleri ayırt etmede güçlük
-Harf–ses eşleme ve kendi adını yazmada güçlük
-Sayma, sayı–miktar eşleme ve dizilerde hatalar
İlkokul (6-10):
-Yavaş, hataya açık okuma; tutarsız yazım ve kopyalama güçlüğü
-Hece/harf atlama, b–d gibi harf karışmaları; okuma güçlüğü bulguları
-Dört işlemde karışıklık; problem metinlerini anlamada zorlanma
Ortaokul–Lise (11-18):
-Uzun/karmaşık sözcüklerde takılma; zaman baskısında akıcı okuma zorluğu
-Yazılı anlatımda planlama ve imla sorunları; disgrafi ile ilişkili belirtiler
-Çok basamaklı işlemlerde hata; işlem sırasını kaçırma
Tanı
Özgül öğrenme güçlüğü tanısı için öncelikle görme ve işitme problemleri dışlanmalı, bireyin bilişsel güç ve güçsüzlüklerini ve özel eğitim ihtiyacını öngörmek için zekâ testi yapılmalıdır (Wechsler Çocuklar için Zekâ Testi, Stanford Binet vb.). Tanı için ayrıntılı gelişim öyküsünün alınması, anne ve babada artikülasyon ve/veya telaffuz sorunu olup olmadığı, bireyin kelime bulma zorluğu olup olmadığı, kelime ve harf bilgisi düzeyi sorgulanmalıdır. Tanısal görüşmede mutlaka aile ile görüşülmeli ve aile öyküsü alınmalıdır. Öğrenme güçlüğü için geliştirilmiş özel testlerle bireyin güçlükleri tespit edilebilir (Mangina Testi, Görsel İşitsel Sayı Dizileri Testi, Sayı Dizisi Öğrenme Testi, İşitsel Sözel Öğrenme Testi, Çizgi Yönünü Belirleme Testi, Özgül Öğrenme Güçlüğü Bataryası vb.).
Hastanın dikkati, konsantrasyonu, alıcı ve ifade edici dili, sözcük dağarcığı, sözel akıcılığı, dinleme ve anlama becerisi değerlendirilir. Depresyon, düşük benlik saygısı, anksiyete, davranış problemleri öğrenme güçlüğüne eşlik edebileceği için psikiyatrik değerlendirmede bu tanılar açısından dikkatli olunmalıdır. Özgül öğrenme güçlüğüne sahip bireyin erken tanınması, bireyin akademik başarısının yanı sıra hayat kalitesinin iyileşmesini sağlayacağından, bu bireylerin erken dönemde tanınması önem arz edebilir.
Aileler İçin Yol Haritası
1. Belirti Günlüğü: Ev–okul örnekleri, ödev/kopyalama süreleri, hata türleri
2. Ön Görüşme: Öğretmen–rehberlik birimiyle bulguları paylaşın
3. Tarama & Değerlendirme: Uygun ölçekler ve eğitimsel değerlendirme
4. Plan–Hedef: Somut, ölçülebilir hedefler (6–8 haftalık döngüler)
5. Ev Ortamı: Kısa–sık pratik, pozitif pekiştirme; ayrıntılar için anne–baba rehberi
6. İzlem: Kazanımları düzenli izleyin; gerekirse yoğunluğu artırın
7. İletişim: Uzman görüşü
Tedavi
Öğrenme güçlüğü tanısı alan bireylerin birbirinden farklı özellikler taşıdığı göz önüne alındığında, çocuğun güçlü ve zayıf yönlerini değerlendirdikten sonra Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) düzenlenir. Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı, bireyin algısal, motor, dil, bilişsel, sosyal ve duygusal alanlarına odaklanıldığı, normal müfredatın içine bu etkinliklerin yayıldığı, gerekirse akran öğretmenliği, eşli okuma gibi yardımcı öğrenme öğelerinin kullanıldığı farklı birtakım program ve yöntemleri içerir. Eş zamanlı DEHB tanısı olan veya ek başka psikiyatrik tanısı olan çocuk ve ergenlerin uygun psikiyatrik değerlendirme ve tedavisinin sağlanması ÖÖG’li çocuğun hayat kalitesini yakından etkileyeceği için bu hastalıkların tedavisi başlanmalıdır. Günümüzde, ÖÖG tedavisinde farklı güncel yaklaşımlar (tele-rehabilitasyon, nörorehabilitasyon) denenmektedir. Ancak araştırmalar en iyi sonuçların evde desteklenen, okulda özel ilgi gösterilen, uygun çevre ve koşullarının sağlandığı çocuklarda olduğunu göstermiştir.
Öğrenme bozukluklarının sağaltımında ilaç tedavisi kullanılmaz, tedavi eğitimle gerçekleştirilir. Öğrenme bozukluğu olan çocuğun eğitimi, normal sınıflardaki müfredat programıyla ya da evde alınan özel derslerle gerçekleşememektedir. Ülkemizde öğrenme güçlüğü bulunan çocuk ve gençlerin hakları, MEB tarafından düzenlenen Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği ile korunmaktadır. Ancak çocuk bu haklardan, aldığı tanıyı Rehberlik Araştırma Merkezinde eğitsel tanıya çevirdiği takdirde yararlanabilir. Bu durumda çocuk ayda 8 saat özel eğitim hizmetinden ve okulunda 12 saate kadar(ilkokul için) destek eğitim hizmetinden yararlanabilir ayrıca başarı değerlendirmesi yaşadığı zorluklar göz önünde bulundurularak yapılır.
Özgül öğrenme güçlüğü hayat boyu süren, tedavisi bireysel farklılıklar içeren bir sorundur. Pek çoğu tamamen düzelmemekle beraber eğitim, psikoterapi, sosyal destek sorun ile baş etmek için çok değerlidir. Bu bozukluğa sahip çocukları periyodik olarak değerlendirmek, devam eden sorunlar için yeni programlar hazırlayıp yeni hedefler belirlemek gerekmektedir. Önemli olan çocuğun yaşadığı sorunlarla yüzleşmesi ve bunlarla baş etme becerilerini geliştirebilmesidir.
Kaynakça
Kavsaoğlu, Z. S. (2019). ÖĞRENME GÜÇLÜKLERİ. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 26(2), 601-607. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000489
Deveci, M., & Koç, E. S. (2020). Öğrenme Güçlüğü Konusunda Yayınlanmış Makalelerin Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi, WOS ve TR Dizin Örneği. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(5), 4088-4120. https://doi.org/10.15869/itobiad.774509
1.Asfuroğlu B, Fidan S. ÖZGÜL ÖĞRENME GÜÇLÜĞÜ / SPESIFIC LEARNING DISORDERS. Osmangazi Tıp Dergisi [Internet]. 01 Mart 2016;38(1). Erişim adresi:
Her sınıfta, her evde, her ödev masasının başında aynı cümle yankılanır: “Aslında anlıyor ama yapamıyor.” Çocukların defterlerindeki yarım kalmış cevaplar, karışan harfler, yer değiştiren rakamlar çoğu zaman tembellik ya da ilgisizlikle açıklanır. Oysa bazı çocuklar için asıl sorun çaba değil; bilgiyi alma, işleme ve ifade etme yollarının yaşıtlarından farklı olmasıdır. Öğrenme güçlükleri tam da bu görünmeyen farklılığın adıdır. Çocuk elinden geleni yaparken zorlanır, tekrar tekrar dener ama aynı noktada takılı kalır. Zaman geçtikçe yalnızca akademik başarısı değil, özgüveni de sarsılmaya başlar. Üstelik bu süreç çoğu zaman geç fark edilir, çünkü dışarıdan bakıldığında “biraz daha çalışsa olur” gibi görünür. Bu yazıda, öğrenme güçlüklerini etiketlerin dar çerçevesinden çıkarıp bilimsel tanımlarla ve belirtilerle öğreneceğiz. Tanı ve tedavisi hakkında bilgilere yer vereceğiz.
Öğrenme güçlüklerindeki tanımların çeşitlerini şöyle bir ifade ile özetleyebiliriz:
Öğrenme güçlükleri beyin zedelenmesine bağlı olarak veya bağımsız olarak, normal ya da üstün zekâda olmasına rağmen öğrencinin kendisinden beklenen akademik becerileri gösterememe, okuma (disleksi), yazı yazma (disgrafi), ve aritmetik becerilerden(diskalkuli) bir ya da bir kaçında güçlük gösterme durumudur.
Okuma (Disleksi): Yanlış okuma, yavaş okuma, okurken kelime ve hece atlama, harfler ya da kelimenin tamamını tersten okuma, okuduğunun doğruluğundan emin olamama, okuma sırasında kelimeleri tahmin etme, doğru okusa bile okuduğu metnin ana fikrini bulmada zorlanma. Okuma ve yazma problemleri birlikte görülmekle birlikte, yazma problemleri yaşayan bireyde okumada belli bir problem görülmeyebilir. Ayırt edilecek bir durum olarak disleksili çocukların disgrafisi olanlardan daha okunaklı yazısı olmasıdır.
Yazma (Disgrafi): Disgrafi, disleksi ile ilişkilendirilmesine rağmen sınıflandırma ve tanım bakımından farklılık gösterir, ancak her ikisi de öğrenme bozuklukları kategorisi içindedir. Disgrafi, yazı yazmada zorluklara neden olan bir durumdur. Yazma becerileri, çocukların sınıf düzeyine göre beklenildiği gibi gelişmemektedir. Yazı yazma süreci düşünceleri organize etme, bellekte tutma ve bellekten alıp dile dönüştürmeyi gerektirmektedir. Yazı yazma sürecinde beyindeki birçok alan eşgüdüm halinde çalışmaktadır. Bununla birlikte ince motor becerilerle işbirliği gereklidir.Yazmadaki zorluklar farklı şekilde ortaya çıkar: Bunlar çoğunlukla resim becerisinde zayıf seviye, okunamayan el yazısı, ters yazma, yazı yazarken ünlü ve ünsüz harfleri ekleme, atlama ya da değiştirme, ayrıca yazarken noktalama hatası yapma, imla kurallarına uymada ve düşüncelerini yazılı olarak ifade etmede zorlanma, yazma sırasında uygun pozisyonda oturmama, kötü el yazısı ve kendi yazdığını okuyamama, kalemi doğru şekilde tutamamadır.
Matematik (Diskalkuli): Sayılar ve sayı ilişkilerini anlamada yetersizlik, akranlarının aksine zihinden işlem yapmak yerine parmakla sayma, problem çözme ve matematiksel akıl yürütmede sayıları hem rakam hem kelime olarak (üç, 3) öğrenmede, saat okumada, yön bulma, sağını –solunu ayırt etmede zorlanma şeklinde görülmektedir.
Öğrenme güçlüğü hayat boyu devam eden, farklı tür ve derecelerde meydana gelen, nörolojik kökenli olduğu belirtilen bir yetersizlik türüdür. Öğrenme güçlüğü eğitim, psikoloji, psikiyatri, nöroloji, genetik gibi disiplinler arası alanlarda farklı yönleriyle araştırılmış olmasına rağmen nedeni henüz tam olarak. Tanısı; aile öyküsü, çocuğun gelişim öyküsü, tıbbi gelişimi, formal ve informal değerlendirmeler, bireyin geçmişte ve şimdi nasıl etkilendiği bilgilerine dayanarak konmaktadır. Bireysel farklılıklar içeren öğrenme güçlükleri aile, öğretmen ve doktor tarafından erken tanılanarak, müdahale sürecine geçilmesi bireye önemli katkı sağlayabilmektedir.
Öğrenme güçlüğü belirtileri yaşa ve okuma–yazma/aritmetik taleplerinin artışına göre farklı görünür. Aşağıdaki listeler, erken uyarı işaretleri olarak düşünülebilir.
Okul Öncesi (3-6):
-Kafiye ve tekerlemelerde zorlanma; sesleri ayırt etmede güçlük
-Harf–ses eşleme ve kendi adını yazmada güçlük
-Sayma, sayı–miktar eşleme ve dizilerde hatalar
İlkokul (6-10):
-Yavaş, hataya açık okuma; tutarsız yazım ve kopyalama güçlüğü
-Hece/harf atlama, b–d gibi harf karışmaları; okuma güçlüğü bulguları
-Dört işlemde karışıklık; problem metinlerini anlamada zorlanma
Ortaokul–Lise (11-18):
-Uzun/karmaşık sözcüklerde takılma; zaman baskısında akıcı okuma zorluğu
-Yazılı anlatımda planlama ve imla sorunları; disgrafi ile ilişkili belirtiler
-Çok basamaklı işlemlerde hata; işlem sırasını kaçırma
Tanı
Özgül öğrenme güçlüğü tanısı için öncelikle görme ve işitme problemleri dışlanmalı, bireyin bilişsel güç ve güçsüzlüklerini ve özel eğitim ihtiyacını öngörmek için zekâ testi yapılmalıdır (Wechsler Çocuklar için Zekâ Testi, Stanford Binet vb.). Tanı için ayrıntılı gelişim öyküsünün alınması, anne ve babada artikülasyon ve/veya telaffuz sorunu olup olmadığı, bireyin kelime bulma zorluğu olup olmadığı, kelime ve harf bilgisi düzeyi sorgulanmalıdır. Tanısal görüşmede mutlaka aile ile görüşülmeli ve aile öyküsü alınmalıdır. Öğrenme güçlüğü için geliştirilmiş özel testlerle bireyin güçlükleri tespit edilebilir (Mangina Testi, Görsel İşitsel Sayı Dizileri Testi, Sayı Dizisi Öğrenme Testi, İşitsel Sözel Öğrenme Testi, Çizgi Yönünü Belirleme Testi, Özgül Öğrenme Güçlüğü Bataryası vb.).
Hastanın dikkati, konsantrasyonu, alıcı ve ifade edici dili, sözcük dağarcığı, sözel akıcılığı, dinleme ve anlama becerisi değerlendirilir. Depresyon, düşük benlik saygısı, anksiyete, davranış problemleri öğrenme güçlüğüne eşlik edebileceği için psikiyatrik değerlendirmede bu tanılar açısından dikkatli olunmalıdır. Özgül öğrenme güçlüğüne sahip bireyin erken tanınması, bireyin akademik başarısının yanı sıra hayat kalitesinin iyileşmesini sağlayacağından, bu bireylerin erken dönemde tanınması önem arz edebilir.
Aileler İçin Yol Haritası
1. Belirti Günlüğü: Ev–okul örnekleri, ödev/kopyalama süreleri, hata türleri
2. Ön Görüşme: Öğretmen–rehberlik birimiyle bulguları paylaşın
3. Tarama & Değerlendirme: Uygun ölçekler ve eğitimsel değerlendirme
4. Plan–Hedef: Somut, ölçülebilir hedefler (6–8 haftalık döngüler)
5. Ev Ortamı: Kısa–sık pratik, pozitif pekiştirme; ayrıntılar için anne–baba rehberi
6. İzlem: Kazanımları düzenli izleyin; gerekirse yoğunluğu artırın
7. İletişim: Uzman görüşü
Tedavi
Öğrenme güçlüğü tanısı alan bireylerin birbirinden farklı özellikler taşıdığı göz önüne alındığında, çocuğun güçlü ve zayıf yönlerini değerlendirdikten sonra Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP) düzenlenir. Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı, bireyin algısal, motor, dil, bilişsel, sosyal ve duygusal alanlarına odaklanıldığı, normal müfredatın içine bu etkinliklerin yayıldığı, gerekirse akran öğretmenliği, eşli okuma gibi yardımcı öğrenme öğelerinin kullanıldığı farklı birtakım program ve yöntemleri içerir. Eş zamanlı DEHB tanısı olan veya ek başka psikiyatrik tanısı olan çocuk ve ergenlerin uygun psikiyatrik değerlendirme ve tedavisinin sağlanması ÖÖG’li çocuğun hayat kalitesini yakından etkileyeceği için bu hastalıkların tedavisi başlanmalıdır. Günümüzde, ÖÖG tedavisinde farklı güncel yaklaşımlar (tele-rehabilitasyon, nörorehabilitasyon) denenmektedir. Ancak araştırmalar en iyi sonuçların evde desteklenen, okulda özel ilgi gösterilen, uygun çevre ve koşullarının sağlandığı çocuklarda olduğunu göstermiştir.
Öğrenme bozukluklarının sağaltımında ilaç tedavisi kullanılmaz, tedavi eğitimle gerçekleştirilir. Öğrenme bozukluğu olan çocuğun eğitimi, normal sınıflardaki müfredat programıyla ya da evde alınan özel derslerle gerçekleşememektedir. Ülkemizde öğrenme güçlüğü bulunan çocuk ve gençlerin hakları, MEB tarafından düzenlenen Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği ile korunmaktadır. Ancak çocuk bu haklardan, aldığı tanıyı Rehberlik Araştırma Merkezinde eğitsel tanıya çevirdiği takdirde yararlanabilir. Bu durumda çocuk ayda 8 saat özel eğitim hizmetinden ve okulunda 12 saate kadar(ilkokul için) destek eğitim hizmetinden yararlanabilir ayrıca başarı değerlendirmesi yaşadığı zorluklar göz önünde bulundurularak yapılır.
Özgül öğrenme güçlüğü hayat boyu süren, tedavisi bireysel farklılıklar içeren bir sorundur. Pek çoğu tamamen düzelmemekle beraber eğitim, psikoterapi, sosyal destek sorun ile baş etmek için çok değerlidir. Bu bozukluğa sahip çocukları periyodik olarak değerlendirmek, devam eden sorunlar için yeni programlar hazırlayıp yeni hedefler belirlemek gerekmektedir. Önemli olan çocuğun yaşadığı sorunlarla yüzleşmesi ve bunlarla baş etme becerilerini geliştirebilmesidir.
Kaynakça
Kavsaoğlu, Z. S. (2019). ÖĞRENME GÜÇLÜKLERİ. Ankara University Journal of Faculty of Educational Sciences (JFES), 26(2), 601-607. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000489
Deveci, M., & Koç, E. S. (2020). Öğrenme Güçlüğü Konusunda Yayınlanmış Makalelerin Karşılaştırmalı Olarak İncelenmesi, WOS ve TR Dizin Örneği. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 9(5), 4088-4120. https://doi.org/10.15869/itobiad.774509
1.Asfuroğlu B, Fidan S. ÖZGÜL ÖĞRENME GÜÇLÜĞÜ / SPESIFIC LEARNING DISORDERS. Osmangazi Tıp Dergisi [Internet]. 01 Mart 2016;38(1). Erişim adresi: