Yeni Yıl Kararlarının Arkasındaki Psikolojik Süreçler
Yazan: Başak Banu Tunç-
Takvimdeki bir tarih değişikliğinden ibaret görünse de yeni yıl; geçmişteki benliğimizi geride bırakıp kendimizin daha iyi bir versiyonuna dönüşebileceğimiz umudunu taşır. Değişim motivasyonunun yükseldiği, farkındalıkların arttığı sembolik bir yeniden doğuştur. Çoğumuz için yeni yıl kararları ekran süresini azaltmak, spora başlamak, sağlıklı beslenmek gibi küçük ama anlamlı değişiklikler olabilir. Bazen de bu beklentiler hedefleri olduğundan daha büyük ve ulaşılması zor hâle getirir. Yeni yılda kararları neden sürdürmekte zorlandığımız da bununla ilgilidir. Bu süreçte alınan kararlar motivasyonu arttırabileceği gibi aynı zamanda duygusal baskılar da yaratabilir. Ocak ayının ilk gününde motivasyon yüksek olur; ancak zamanla azalma eğilimindedir ve birçok yılbaşı kararı en sonunda bırakılır. Bunun temel nedenlerinden birisi de belirsiz hedef koymaktan kaynaklanır. Hedefler yeterince net olmadığında kişi ilerleme kaydedemediğini düşünür. Bu düşünce motivasyon eksikliğiyle beraber hedefi başarısız olma yoluna götürür.
İnsanlar bir karar verdiklerinde ulaşmak istedikleri hedefleri belirlemiş olurlar. Locke ve Latham’ın geliştirdiği Hedef Belirleme Teorisi (Goal-Setting Theory), insanların hedef koyma biçiminin motivasyonlarını ve davranışlarını doğrudan etkilediğini öne sürer. Hedef belirleme teorisi, soyut ve üst düzey hedeflerin aksine, belirli hedefler (yani alt hedefler) koymanın performansı artırdığını öne sürer. Ne yapılacağı net olmadığında beyin bu hedefi ertelenebilir ya da önemsiz olarak algılar. Bu da kişinin kendini başarısız hissetmesine ve kısa sürede vazgeçmesine yol açar. Burada çoğu zaman yaşanan sorun hedefin belirsizliğidir. Daha belirli bir hedef yaratmak için, ilk adımda nerdeyim, ne yapmak istiyorum ve buraya nasıl gideceğim sorularını kendimize yöneltmemiz çok kıymetli. Bu farkındalık hedef koyma aşamasında zaman tespiti yapmamızı da kolaylaştıran bir süreçtir. ‘’Bu yıl daha fazla spor yapacağım’’ hedefi belirsiz bir hedeftir. Ne kadar spor yapılacağı, hangi günlerde yapılacağı ve performansın nasıl ölçüleceği net değildir. Bu nedenle motivasyon kısa sürede düşer ve hedef sürdürülemez hâle gelir. Bu hedef eğer “Bu yıl haftada 3 gün, 1 saat yürüyüş yapacağım.” Şekline yönelirse net ve zorlayıcı bir hedef örneği olmuş olur. Bu da motivasyonu arttırır ve kişiyi davranışa yönlendirir. Bu bakış açısından, bir yılbaşı kararının alt hedef biçiminde oluşturulması başarılı bir strateji olmalıdır.
Araştırmalar, yeni başlangıçların insanlara geçmiş kendileri ile aralarına psikolojik bir mesafe koyma imkânı verdiğini göstermektedir. Böylece geçmiş hatalara takılmadan ideal benlikleri için daha fazla çaba gösterme isteği gösterirler. Bu durum psikolojide ‘’ Taze Başlangıç Etkisi (Fresh Start Effect)’’ olarak adlandırılır. İnsanların belirli zamanlarda daha motive ve daha kararlı olduklarını açıklayan bir olgudur. Bu olguya göre insanlar yeni bir zaman diliminin başlangıcını yaşadıklarında hedeflerine ulaşmak için daha motive oluyorlar ve bu hedeflere yönelik davranışlara daha kolay yöneliyorlar. Örneğin, yılın son aylarında spora başlamakta zorlanan bir kişi, “nasıl olsa yıl bitiyor” düşüncesiyle harekete geçmeyebilir. Ancak takvim 1 Ocak’ı gösterdiğinde aynı kişi, spor salonuna yazılmayı ya da yürüyüşe başlamayı çok daha anlamlı ve mümkün hisseder. Benzer şekilde, pazartesi günü diyete başlamak cuma gününe kıyasla daha kolay gelir çünkü yeni bir haftayla birlikte eski alışkanlıkların geride bırakılabileceğine dair bir inanç oluşur. Bu inançlarla birlikte yeni yıl, yeni ay, pazartesi günleri, okulun ilk günü gibi önemli tarihler insanlar için zihinsel dönüm noktaları oluyor. Bu tarz başlangıçlar psikolojik bir sıfırlanma gibi algılandığından yeni başlangıçlar, yeni bir ben hissiyatını çağrışmış oluyor. Davranışlara karşı verilen taahhüt, çözümlerin artacağına dair bir inanç oluşturuyor. Yeni başlangıçlar, geçmiş başarısızlıklardan zihinsel bir kopuş sağlıyor ve ‘’artık yapabilirim’’ hissini güçlendiriyor. Bu noktada “Yeni bir yıl, yeni bir başlangıç” temelini kurarken, ilk adım geçmişi kabullenmekten geçmektedir. Amaç mükemmeli aramaktan ziyade hayat kalitemizi arttırmak için gösterdiğimiz çabadır. Bu yolculukta hedefimize ulaşmak her zaman kolay olmayacaktır. Bu yüzden zihinsel engellere karşı sabırlı ve dirençli olmayı öğrenmek de gerçekten gelişimi ve değişimi isteme yolunda istikrarlı olduğumuzu gösterir. Gerçek bir gelişim bir günde gerçekleşmez. Yıl boyunca atacağınız her mikro adım bu yolculuğun ve hedefin bir parçasıdır.
Bu nedenle yeni yıl için hedef belirlerken asıl önemli olan, ucu açık ve belirsiz kararlar yerine, uygulanabilir ve net adımlar planlamaktır. Senenin başında bir aylık, üç aylık, altı aylık gibi net hedefler koymak da hedeflerimiz için olumlu bir pekiştirme olacaktır. Küçük ama somut adımlar, ilerlemeyi fark etmeyi kolaylaştırır; her başarı duygusu ise motivasyonu güçlendirir. Aynı zamanda, kendimize karşı ölçülü, anlayışlı ve gerçekçi olmak; ruhsal dengeyi korumaya yardımcı olur ve sürecin sürdürülebilirliğini artırır.
REFERANSLAR:
https://youtu.be/dpN2MsDf8L8?si=RB1f42OH5bODLZGr
Milkman, K. L., Dai, H., & Riis, J. (2014). The fresh start effect: Temporal landmarks motivate aspirational behavior. Management Science, 60(10), 2563–2582.
https://www.ekometre.com/gundem/yeni-yila-gercekci-hedeflerle-baslayin-329842?utm_source=chatgpt.com
https://www.thebehavioralscientist.com/glossary/fresh-start-effect?utmcm
https://www.hiwellapp.com/blog/yeni-yil-kararlari
https://antpsikoloji.com/2025e-girerken-yeni-yil-yeni-baslangiclar-motive-olmanin-psikolojik-bilimi
Höchli, B., Brügger, A., & Messner, C. (2019). Making New Year’s resolutions that stick: Exploring how superordinate and subordinate goals motivate goal pursuit. Applied Psychology: Health and Well‐Being.https://doi.org/10.1111/aphw.12172
https://www.psychologytoday.com/us/blog/4000-mondays/202412/fresh-starts-the-psychology-behind-new-year-motivationhttps://www.psychologytoday.com/us/blog/4000-mondays/202412/fresh-starts-the-psychology-behind-new-year-motivation
Takvimdeki bir tarih değişikliğinden ibaret görünse de yeni yıl; geçmişteki benliğimizi geride bırakıp kendimizin daha iyi bir versiyonuna dönüşebileceğimiz umudunu taşır. Değişim motivasyonunun yükseldiği, farkındalıkların arttığı sembolik bir yeniden doğuştur. Çoğumuz için yeni yıl kararları ekran süresini azaltmak, spora başlamak, sağlıklı beslenmek gibi küçük ama anlamlı değişiklikler olabilir. Bazen de bu beklentiler hedefleri olduğundan daha büyük ve ulaşılması zor hâle getirir. Yeni yılda kararları neden sürdürmekte zorlandığımız da bununla ilgilidir. Bu süreçte alınan kararlar motivasyonu arttırabileceği gibi aynı zamanda duygusal baskılar da yaratabilir. Ocak ayının ilk gününde motivasyon yüksek olur; ancak zamanla azalma eğilimindedir ve birçok yılbaşı kararı en sonunda bırakılır. Bunun temel nedenlerinden birisi de belirsiz hedef koymaktan kaynaklanır. Hedefler yeterince net olmadığında kişi ilerleme kaydedemediğini düşünür. Bu düşünce motivasyon eksikliğiyle beraber hedefi başarısız olma yoluna götürür.
İnsanlar bir karar verdiklerinde ulaşmak istedikleri hedefleri belirlemiş olurlar. Locke ve Latham’ın geliştirdiği Hedef Belirleme Teorisi (Goal-Setting Theory), insanların hedef koyma biçiminin motivasyonlarını ve davranışlarını doğrudan etkilediğini öne sürer. Hedef belirleme teorisi, soyut ve üst düzey hedeflerin aksine, belirli hedefler (yani alt hedefler) koymanın performansı artırdığını öne sürer. Ne yapılacağı net olmadığında beyin bu hedefi ertelenebilir ya da önemsiz olarak algılar. Bu da kişinin kendini başarısız hissetmesine ve kısa sürede vazgeçmesine yol açar. Burada çoğu zaman yaşanan sorun hedefin belirsizliğidir. Daha belirli bir hedef yaratmak için, ilk adımda nerdeyim, ne yapmak istiyorum ve buraya nasıl gideceğim sorularını kendimize yöneltmemiz çok kıymetli. Bu farkındalık hedef koyma aşamasında zaman tespiti yapmamızı da kolaylaştıran bir süreçtir. ‘’Bu yıl daha fazla spor yapacağım’’ hedefi belirsiz bir hedeftir. Ne kadar spor yapılacağı, hangi günlerde yapılacağı ve performansın nasıl ölçüleceği net değildir. Bu nedenle motivasyon kısa sürede düşer ve hedef sürdürülemez hâle gelir. Bu hedef eğer “Bu yıl haftada 3 gün, 1 saat yürüyüş yapacağım.” Şekline yönelirse net ve zorlayıcı bir hedef örneği olmuş olur. Bu da motivasyonu arttırır ve kişiyi davranışa yönlendirir. Bu bakış açısından, bir yılbaşı kararının alt hedef biçiminde oluşturulması başarılı bir strateji olmalıdır.
Araştırmalar, yeni başlangıçların insanlara geçmiş kendileri ile aralarına psikolojik bir mesafe koyma imkânı verdiğini göstermektedir. Böylece geçmiş hatalara takılmadan ideal benlikleri için daha fazla çaba gösterme isteği gösterirler. Bu durum psikolojide ‘’ Taze Başlangıç Etkisi (Fresh Start Effect)’’ olarak adlandırılır. İnsanların belirli zamanlarda daha motive ve daha kararlı olduklarını açıklayan bir olgudur. Bu olguya göre insanlar yeni bir zaman diliminin başlangıcını yaşadıklarında hedeflerine ulaşmak için daha motive oluyorlar ve bu hedeflere yönelik davranışlara daha kolay yöneliyorlar. Örneğin, yılın son aylarında spora başlamakta zorlanan bir kişi, “nasıl olsa yıl bitiyor” düşüncesiyle harekete geçmeyebilir. Ancak takvim 1 Ocak’ı gösterdiğinde aynı kişi, spor salonuna yazılmayı ya da yürüyüşe başlamayı çok daha anlamlı ve mümkün hisseder. Benzer şekilde, pazartesi günü diyete başlamak cuma gününe kıyasla daha kolay gelir çünkü yeni bir haftayla birlikte eski alışkanlıkların geride bırakılabileceğine dair bir inanç oluşur. Bu inançlarla birlikte yeni yıl, yeni ay, pazartesi günleri, okulun ilk günü gibi önemli tarihler insanlar için zihinsel dönüm noktaları oluyor. Bu tarz başlangıçlar psikolojik bir sıfırlanma gibi algılandığından yeni başlangıçlar, yeni bir ben hissiyatını çağrışmış oluyor. Davranışlara karşı verilen taahhüt, çözümlerin artacağına dair bir inanç oluşturuyor. Yeni başlangıçlar, geçmiş başarısızlıklardan zihinsel bir kopuş sağlıyor ve ‘’artık yapabilirim’’ hissini güçlendiriyor. Bu noktada “Yeni bir yıl, yeni bir başlangıç” temelini kurarken, ilk adım geçmişi kabullenmekten geçmektedir. Amaç mükemmeli aramaktan ziyade hayat kalitemizi arttırmak için gösterdiğimiz çabadır. Bu yolculukta hedefimize ulaşmak her zaman kolay olmayacaktır. Bu yüzden zihinsel engellere karşı sabırlı ve dirençli olmayı öğrenmek de gerçekten gelişimi ve değişimi isteme yolunda istikrarlı olduğumuzu gösterir. Gerçek bir gelişim bir günde gerçekleşmez. Yıl boyunca atacağınız her mikro adım bu yolculuğun ve hedefin bir parçasıdır.
Bu nedenle yeni yıl için hedef belirlerken asıl önemli olan, ucu açık ve belirsiz kararlar yerine, uygulanabilir ve net adımlar planlamaktır. Senenin başında bir aylık, üç aylık, altı aylık gibi net hedefler koymak da hedeflerimiz için olumlu bir pekiştirme olacaktır. Küçük ama somut adımlar, ilerlemeyi fark etmeyi kolaylaştırır; her başarı duygusu ise motivasyonu güçlendirir. Aynı zamanda, kendimize karşı ölçülü, anlayışlı ve gerçekçi olmak; ruhsal dengeyi korumaya yardımcı olur ve sürecin sürdürülebilirliğini artırır.
REFERANSLAR:
https://youtu.be/dpN2MsDf8L8?si=RB1f42OH5bODLZGr
Milkman, K. L., Dai, H., & Riis, J. (2014). The fresh start effect: Temporal landmarks motivate aspirational behavior. Management Science, 60(10), 2563–2582.
https://www.ekometre.com/gundem/yeni-yila-gercekci-hedeflerle-baslayin-329842?utm_source=chatgpt.com
https://www.thebehavioralscientist.com/glossary/fresh-start-effect?utmcm
https://www.hiwellapp.com/blog/yeni-yil-kararlari
https://antpsikoloji.com/2025e-girerken-yeni-yil-yeni-baslangiclar-motive-olmanin-psikolojik-bilimi
Höchli, B., Brügger, A., & Messner, C. (2019). Making New Year’s resolutions that stick: Exploring how superordinate and subordinate goals motivate goal pursuit. Applied Psychology: Health and Well‐Being.https://doi.org/10.1111/aphw.12172
https://www.psychologytoday.com/us/blog/4000-mondays/202412/fresh-starts-the-psychology-behind-new-year-motivationhttps://www.psychologytoday.com/us/blog/4000-mondays/202412/fresh-starts-the-psychology-behind-new-year-motivation