Dışavurumcu Sanat Terapisi-15 Yaratıcı Aktivite ve Teknik
Yazan: Sümeyye Torpi-
Dışavurumcu sanat terapisi yaratıcı ifadeyi zihinsel ve bedensel iyileşmeyi destekleyecek şekilde harekete geçiren çok modlu ve bütüncül bir ruh sağlığı müdahalesidir. Bu, iç dünyasını salt sözcüklerle ifade etmede eksik olan danışanlar için özellikle uygundur. Bu danışanlar kendilerini ifade etmek için yaratıcı sanatların farklı formlarından yararlanabilirler.
Bu yazıda, kullanılan müdahaleleri ve dışavurumcu sanat terapisi ile yaratıcı sanat terapileri arasındaki farkları açıklayarak dışavurumcu sanat terapisini tartışacağız. Ayrıca, hem bireysel yetişkinlerle hem de gruplarla yürütülen Psikoterapi ve danışmanlık oturumlarında kullanılabilecek dışavurumcu sanat terapisi teknikleri ve uygulama fikirlerini tanıyacaksınız. Aynı zamanda dışavurumcu sanat terapisine yönelik eğitim programları ve akademik dereceler ele alınacak ve bazı öne çıkan kitaplara da kısa bir değerlendirme sunulacaktır.
Dışavurumcu sanat terapisi nedir?
Dışavurumcu sanat terapisi, yaratıcı ifadenin tüm biçimlerini bir araya getirerek, bütünleştirici psikoterapinin çok modlu bir dışavurum formu içinde kullanır. Dışavurumcu sanat terapistleri yaratıcı düşünceyi yorumlamada yetkindirler, bu yönüyle belirli bir sanat dalında eğitim almış sanat uygulayıcılarından ayrılırlar.
Bu yaklaşımda her danışan, iç dünyasını ifade edebilmek için birden fazla yaratıcı ifade biçimini kullanmaya teşvik edilir. Bu biçimler arasında; çizim, resim, fotoğraf, kilden kâğıt hamuruna kadar farklı malzemelerle yapılan heykel çalışmaları, müzik, drama ve rol oyunları, şiir ve düzyazı ile dans ve hareket yer alır.
Dışavurumcu sanat terapisi dört temel terapötik modaliteye odaklanır:
İfade
İmgeleme
Aktif katılım
Zihin-beden bağlantısı
İnsanlar, dışavurumcu sanatları antik çağlardan beri iyileştirici yöntemler olarak kullanmaktadır(Malchiodi, 2020). Dışavurumcu sanat terapistleri, bazen tek bir seansta birden fazla yaratıcı ifade biçimini kapsayan süreçleri kolaylaştırır, bu süreçler genellikle yönlendirici olmayan bir yaklaşımla yürütülür. Başka bir deyişle terapist, seans sırasında danışanın yaratıcı ifadesini desteklemek için gerekli malzemeleri, araçları ve ortamı sağlar. Psikolog ve dışavurumcu sanat terapisti Dr. Cathy Malchiodi, travmayla çalışırken dışavurumcu sanatların kullanımına ilişkin dört temel iyileştirici uygulamayı şöyle açıklar: hareket, ses, imgeler aracılığıyla öykü anlatımı ve düşünümsel uygulamalar ile öz-düzenleyici uygulamalar yoluyla sessizlik.
Dışavurumcu sanat terapisi vs. Yaratıcı sanat terapisi
Dışavurumcu sanat terapisi, yaratıcı sanat terapilerinin farklı ögelerini çok modlu bir bütünleştirme yaklaşımıyla psikoterapi ve danışmanlık süreçlerine dahil eder. Yaratıcı sanat terapileri; sanat terapisi, dans terapisi, müzik terapisi, drama terapisi ve yazı terapisini içerir. Yaratıcı sanat terapistleri belirli bir sanat alanında uzmanlaşmış sanat uygulayıcılarıdır ve bu uzmanlıkları üzerine, belirli bir yaratıcı sanat terapisi türünde eğitim almışlardır(Stuckey&Nobel, 2010). Örneğin güzel sanatlar alanında resim eğitimi alarak mezun olmuş bir ressam, sanat terapisti olarak çalışabilmek için lisansüstü düzeyde sanat terapisi eğitimi tamamlayabilir; ya da profesyonel bir sahne sanatçısı, dans terapisti ya da drama terapisti olmak üzere eğitim alabilir. Ancak dışavurumcu sanat terapistleri belirli bir sanat dalında uzman olmaktan ziyade, dışavurumcu sanatları psikoterapi içinde bütünleştirici bir müdahale olarak kullanma konusunda yeterliliğe sahiptir.
Seanslarınız için 12 Teknik ve Uygulama Fikri
Geniş bir seçenek alanını kapsadığımız için, başlangıç noktası olarak kullanılabilecek 12 önerilen fikre odaklanıyoruz.
1. Çizim ve resim yapmak
Pastel, tebeşir, akrilik ve sulu boya kullanılarak yapılan sezgisel çizim ve resim çalışmaları; sözcüklerle ifade edilmesi güç olan duyguların, duygudurumların ya da ilişkisel dinamiklerin dışavurumunda yararlı olabilir(Laws&Conway, 2019; Stuckey & Nobel, 2010; Trevisani et al., 2010).
2. Heykel çalışmaları
Seans sırasında kil ile yapılan heykel çalışmaları, kilin şekillendirilebilir ve yeniden biçimlendirilebilir bir malzeme olması nedeniyle oldukça terapötik olabilir. Kil, yoğun fiziksel etkiye karşı dayanıklıdır ve heykel çalışmaları; soyut içsel durumları, benlik imgesini ve diğer insanları temsil etmek için kullanılabilir(Vaartio-Rajalin et al.,2020). Kilin gerilmesi, yoğrulması ve düzleştirilmesi ise duyguların dışavurumunda aracı olabilir.
3. Maskeler
Peçete kağıdı, kil veya kağıt hamuru gibi çeşitli malzemeler kullanılarak yapılan maske çalışmaları, insanların farklı ilişkilerde ve yaşam durumlarında üstlendikleri çok sayıda farklı rolün ifade edilmesi için güçlü bir araç olabilir(Jones, 1996). Ayrıca kişisel güçlü yönlerin ifade edilmesini sağlar.
4. Hareket
Hareket, bedenin bilgeliği ve doğuştan gelen iyileşme kapasitesi ile bağlantı kurmak için güçlü bir kendini ifade etme biçimi olabilir. Bu dans olabilir ancak illa olmak zorunda değil. Hareket, stresi azaltabilir ve öz-düzenleme için güçlü bir araç olabilir(Jones, 1996).
5. Yazı yazmak
Dışavurumcu günlük yazımı; sözcükleri, çizimleri, eskizleri, kolajları ya da fotoğrafları bir araya getirerek duyguları, dişünceleri, olayları, anılarını,hedefleri, güçlü yönleri ve diğer içsel yaşantıları temsil etmeyi mümkün kılar. Günlük, danışanın özgün sesini ifade edebileceği ve dürüst öz-ifadeyi uygulayabileceği güvenli bir alan sunar(Knill& Atkins, 2020).
Danışanların duygu ve düşüncelerini netleştirmelerine, ihtiyaçları, arzuları ve hedefleri ile daha derin bir bağ kurmalarına yardımcı olabilir. Bu etkinlik, terapiye ek bir uygulama olarak seanslar arasında da sürdürülebilir, sonrasında da seanslar sırasında ele alınabilir.
6. Şiir
Şiir yazımı, sanatsal dili, simgeciliği ve şiirselliği yaratıcı ifadenin kaynağı olarak harekete geçirmeyi amaçlayan, dışavurumcu sanat terapisinin merkezi tekniklerinden biridir. Danışan, dışavurumcu biçimde yazma konusunda cesaretlendirilebilir;ayrıca onları etkilemiş olan başkalarına ait şiirleri de paylaşabilirler.
7. Rol oynama
Hepimiz yaşamlarımızda birçok farklı rol üstleniriz-işte, sosyal ortamlarda ve ilişkilerimizde. Drama terapisi, bu rollerin tehdit edici olmayan bir biçimde keşfedilmesi için güvenli bir yöntemdir(Jones, 1996). Danışan kendini doğrudan ifade etmekten rahatsızlık duyuyorsa aktif rol oynamaya katılmak yerine rolleri keşfetmek ve güç duyguları dile getirmek için maskeler ve kuklalar kullanılabilir. Bu drama terapi müdahalesi; danışanların hoşlanmadıkları rolleri, gelecekte üstlenmeyi arzuladıkları rolleri ve genişletmek istedikleri mevcut rolleri keşfetmelerini sağlar. Rol oynama; öz-farkındalığı artırmayı, kimlik duygusunu güçlendirmeyi ve ilişkileri geliştirmeyi amaçlayan müdahalelerde kullanılabilir.
8. Kolaj
Kolaj; kesilmiş görseller, fotoğraflar, boyalar ve keçeli kalemler kullanılarak duygusal açıdan ifade edici imgeler oluşturmak için kullanılabilir. Bu aktivitenin ana noktası olabildiğince hızlı ve spontan çalışmak, olabildiğince içsel sözel yorumlardan uzak durmaktır.
9. Otoportre
Farklı malzemeler kullanılarak yapılan otoportre çalışmaları oldukça katartik olabilir ve bir dizi otoportre, danışanın kendini zaman içinde nasıl gördüğünü yansıtabilir. Bu çizimle, boyama ile, maske yapımıyla, heykelle, fotoğrafla veya bu malzemelerin bir arada kullanıldığı karma teknikler yoluyla gerçekleştirilebilir.
10. Fotoğraf
Terapötik bir bağlamda kullanılan fotoğraf, sıklıkla foto-terapi ya da terapötik fotoğrafçılık olarak adlandırılır(Gibson, 2018). Foto-terapi, danışanların çevrlerine ve günlük yaşamlarında sevdikleri şeylere yönelik farkındalıklarını artırabilir. Ayrıca travma ya da kayıp sonrasında iyileşme sürecinin günlüğünü tutmak için kullanılabilir.
11. Mandala yapımı ve boyama
Mandala yapımı ya da boyama, duygusal ifade, merkezlenme ve kendini yatıştırmak için son derece meditatif bir egzersiz olabilir. Mandala, Sanskritçede “daire” anlamına gelen bir sözcükten türemiştir ve Doğu dinî geleneklerinde mandalalar sıklıkla tefekkür ve meditasyona yardımcı olarak kullanılır. Sıfırdan mandala yapmak için, danışanın bir daire çizmesi(örneğin dairesel bir nesnenin etrafını çizerek ya da pergel kullanarak) ve ardından bu daireyi spontan desenler ve renklerle doldurması gerekir.
12. Film yapımı
Film yapımı, günümüzde akıllı telefonlarımızla video çekebildiğimiz ve çevrimiçi ortamda düşük maliyetli ya da ücretsiz çeşitli video düzenleme uygulamaları kullanabildiğimiz için, çoğumuz için erişilebilir hale gelmiş bir başka güçlü dışavurumcu sanat biçimidir.
Yukarıda yer alan tüm teknikler, dışavurumcu sanat terapisinde kişi merkezli, psikodinamik, bilişsel-davranışçı ve farkındalık(mindfulness) temelli yaklaşımlarla birlikte kullanılarak psikolojik iyileşmenin en üst düzeye çıkarılması ve bütünleştirilmesi amaçlanır.
Kaynakça: https://positivepsychology.com/expressive-arts-therapy/#a-take-home-message
Dışavurumcu sanat terapisi yaratıcı ifadeyi zihinsel ve bedensel iyileşmeyi destekleyecek şekilde harekete geçiren çok modlu ve bütüncül bir ruh sağlığı müdahalesidir. Bu, iç dünyasını salt sözcüklerle ifade etmede eksik olan danışanlar için özellikle uygundur. Bu danışanlar kendilerini ifade etmek için yaratıcı sanatların farklı formlarından yararlanabilirler.
Bu yazıda, kullanılan müdahaleleri ve dışavurumcu sanat terapisi ile yaratıcı sanat terapileri arasındaki farkları açıklayarak dışavurumcu sanat terapisini tartışacağız. Ayrıca, hem bireysel yetişkinlerle hem de gruplarla yürütülen Psikoterapi ve danışmanlık oturumlarında kullanılabilecek dışavurumcu sanat terapisi teknikleri ve uygulama fikirlerini tanıyacaksınız. Aynı zamanda dışavurumcu sanat terapisine yönelik eğitim programları ve akademik dereceler ele alınacak ve bazı öne çıkan kitaplara da kısa bir değerlendirme sunulacaktır.
Dışavurumcu sanat terapisi nedir?
Dışavurumcu sanat terapisi, yaratıcı ifadenin tüm biçimlerini bir araya getirerek, bütünleştirici psikoterapinin çok modlu bir dışavurum formu içinde kullanır. Dışavurumcu sanat terapistleri yaratıcı düşünceyi yorumlamada yetkindirler, bu yönüyle belirli bir sanat dalında eğitim almış sanat uygulayıcılarından ayrılırlar.
Bu yaklaşımda her danışan, iç dünyasını ifade edebilmek için birden fazla yaratıcı ifade biçimini kullanmaya teşvik edilir. Bu biçimler arasında; çizim, resim, fotoğraf, kilden kâğıt hamuruna kadar farklı malzemelerle yapılan heykel çalışmaları, müzik, drama ve rol oyunları, şiir ve düzyazı ile dans ve hareket yer alır.
Dışavurumcu sanat terapisi dört temel terapötik modaliteye odaklanır:
İfade
İmgeleme
Aktif katılım
Zihin-beden bağlantısı
İnsanlar, dışavurumcu sanatları antik çağlardan beri iyileştirici yöntemler olarak kullanmaktadır(Malchiodi, 2020). Dışavurumcu sanat terapistleri, bazen tek bir seansta birden fazla yaratıcı ifade biçimini kapsayan süreçleri kolaylaştırır, bu süreçler genellikle yönlendirici olmayan bir yaklaşımla yürütülür. Başka bir deyişle terapist, seans sırasında danışanın yaratıcı ifadesini desteklemek için gerekli malzemeleri, araçları ve ortamı sağlar. Psikolog ve dışavurumcu sanat terapisti Dr. Cathy Malchiodi, travmayla çalışırken dışavurumcu sanatların kullanımına ilişkin dört temel iyileştirici uygulamayı şöyle açıklar: hareket, ses, imgeler aracılığıyla öykü anlatımı ve düşünümsel uygulamalar ile öz-düzenleyici uygulamalar yoluyla sessizlik.
Dışavurumcu sanat terapisi vs. Yaratıcı sanat terapisi
Dışavurumcu sanat terapisi, yaratıcı sanat terapilerinin farklı ögelerini çok modlu bir bütünleştirme yaklaşımıyla psikoterapi ve danışmanlık süreçlerine dahil eder. Yaratıcı sanat terapileri; sanat terapisi, dans terapisi, müzik terapisi, drama terapisi ve yazı terapisini içerir. Yaratıcı sanat terapistleri belirli bir sanat alanında uzmanlaşmış sanat uygulayıcılarıdır ve bu uzmanlıkları üzerine, belirli bir yaratıcı sanat terapisi türünde eğitim almışlardır(Stuckey&Nobel, 2010). Örneğin güzel sanatlar alanında resim eğitimi alarak mezun olmuş bir ressam, sanat terapisti olarak çalışabilmek için lisansüstü düzeyde sanat terapisi eğitimi tamamlayabilir; ya da profesyonel bir sahne sanatçısı, dans terapisti ya da drama terapisti olmak üzere eğitim alabilir. Ancak dışavurumcu sanat terapistleri belirli bir sanat dalında uzman olmaktan ziyade, dışavurumcu sanatları psikoterapi içinde bütünleştirici bir müdahale olarak kullanma konusunda yeterliliğe sahiptir.
Seanslarınız için 12 Teknik ve Uygulama Fikri
Geniş bir seçenek alanını kapsadığımız için, başlangıç noktası olarak kullanılabilecek 12 önerilen fikre odaklanıyoruz.
1. Çizim ve resim yapmak
Pastel, tebeşir, akrilik ve sulu boya kullanılarak yapılan sezgisel çizim ve resim çalışmaları; sözcüklerle ifade edilmesi güç olan duyguların, duygudurumların ya da ilişkisel dinamiklerin dışavurumunda yararlı olabilir(Laws&Conway, 2019; Stuckey & Nobel, 2010; Trevisani et al., 2010).
2. Heykel çalışmaları
Seans sırasında kil ile yapılan heykel çalışmaları, kilin şekillendirilebilir ve yeniden biçimlendirilebilir bir malzeme olması nedeniyle oldukça terapötik olabilir. Kil, yoğun fiziksel etkiye karşı dayanıklıdır ve heykel çalışmaları; soyut içsel durumları, benlik imgesini ve diğer insanları temsil etmek için kullanılabilir(Vaartio-Rajalin et al.,2020). Kilin gerilmesi, yoğrulması ve düzleştirilmesi ise duyguların dışavurumunda aracı olabilir.
3. Maskeler
Peçete kağıdı, kil veya kağıt hamuru gibi çeşitli malzemeler kullanılarak yapılan maske çalışmaları, insanların farklı ilişkilerde ve yaşam durumlarında üstlendikleri çok sayıda farklı rolün ifade edilmesi için güçlü bir araç olabilir(Jones, 1996). Ayrıca kişisel güçlü yönlerin ifade edilmesini sağlar.
4. Hareket
Hareket, bedenin bilgeliği ve doğuştan gelen iyileşme kapasitesi ile bağlantı kurmak için güçlü bir kendini ifade etme biçimi olabilir. Bu dans olabilir ancak illa olmak zorunda değil. Hareket, stresi azaltabilir ve öz-düzenleme için güçlü bir araç olabilir(Jones, 1996).
5. Yazı yazmak
Dışavurumcu günlük yazımı; sözcükleri, çizimleri, eskizleri, kolajları ya da fotoğrafları bir araya getirerek duyguları, dişünceleri, olayları, anılarını,hedefleri, güçlü yönleri ve diğer içsel yaşantıları temsil etmeyi mümkün kılar. Günlük, danışanın özgün sesini ifade edebileceği ve dürüst öz-ifadeyi uygulayabileceği güvenli bir alan sunar(Knill& Atkins, 2020).
Danışanların duygu ve düşüncelerini netleştirmelerine, ihtiyaçları, arzuları ve hedefleri ile daha derin bir bağ kurmalarına yardımcı olabilir. Bu etkinlik, terapiye ek bir uygulama olarak seanslar arasında da sürdürülebilir, sonrasında da seanslar sırasında ele alınabilir.
6. Şiir
Şiir yazımı, sanatsal dili, simgeciliği ve şiirselliği yaratıcı ifadenin kaynağı olarak harekete geçirmeyi amaçlayan, dışavurumcu sanat terapisinin merkezi tekniklerinden biridir. Danışan, dışavurumcu biçimde yazma konusunda cesaretlendirilebilir;ayrıca onları etkilemiş olan başkalarına ait şiirleri de paylaşabilirler.
7. Rol oynama
Hepimiz yaşamlarımızda birçok farklı rol üstleniriz-işte, sosyal ortamlarda ve ilişkilerimizde. Drama terapisi, bu rollerin tehdit edici olmayan bir biçimde keşfedilmesi için güvenli bir yöntemdir(Jones, 1996). Danışan kendini doğrudan ifade etmekten rahatsızlık duyuyorsa aktif rol oynamaya katılmak yerine rolleri keşfetmek ve güç duyguları dile getirmek için maskeler ve kuklalar kullanılabilir. Bu drama terapi müdahalesi; danışanların hoşlanmadıkları rolleri, gelecekte üstlenmeyi arzuladıkları rolleri ve genişletmek istedikleri mevcut rolleri keşfetmelerini sağlar. Rol oynama; öz-farkındalığı artırmayı, kimlik duygusunu güçlendirmeyi ve ilişkileri geliştirmeyi amaçlayan müdahalelerde kullanılabilir.
8. Kolaj
Kolaj; kesilmiş görseller, fotoğraflar, boyalar ve keçeli kalemler kullanılarak duygusal açıdan ifade edici imgeler oluşturmak için kullanılabilir. Bu aktivitenin ana noktası olabildiğince hızlı ve spontan çalışmak, olabildiğince içsel sözel yorumlardan uzak durmaktır.
9. Otoportre
Farklı malzemeler kullanılarak yapılan otoportre çalışmaları oldukça katartik olabilir ve bir dizi otoportre, danışanın kendini zaman içinde nasıl gördüğünü yansıtabilir. Bu çizimle, boyama ile, maske yapımıyla, heykelle, fotoğrafla veya bu malzemelerin bir arada kullanıldığı karma teknikler yoluyla gerçekleştirilebilir.
10. Fotoğraf
Terapötik bir bağlamda kullanılan fotoğraf, sıklıkla foto-terapi ya da terapötik fotoğrafçılık olarak adlandırılır(Gibson, 2018). Foto-terapi, danışanların çevrlerine ve günlük yaşamlarında sevdikleri şeylere yönelik farkındalıklarını artırabilir. Ayrıca travma ya da kayıp sonrasında iyileşme sürecinin günlüğünü tutmak için kullanılabilir.
11. Mandala yapımı ve boyama
Mandala yapımı ya da boyama, duygusal ifade, merkezlenme ve kendini yatıştırmak için son derece meditatif bir egzersiz olabilir. Mandala, Sanskritçede “daire” anlamına gelen bir sözcükten türemiştir ve Doğu dinî geleneklerinde mandalalar sıklıkla tefekkür ve meditasyona yardımcı olarak kullanılır. Sıfırdan mandala yapmak için, danışanın bir daire çizmesi(örneğin dairesel bir nesnenin etrafını çizerek ya da pergel kullanarak) ve ardından bu daireyi spontan desenler ve renklerle doldurması gerekir.
12. Film yapımı
Film yapımı, günümüzde akıllı telefonlarımızla video çekebildiğimiz ve çevrimiçi ortamda düşük maliyetli ya da ücretsiz çeşitli video düzenleme uygulamaları kullanabildiğimiz için, çoğumuz için erişilebilir hale gelmiş bir başka güçlü dışavurumcu sanat biçimidir.
Yukarıda yer alan tüm teknikler, dışavurumcu sanat terapisinde kişi merkezli, psikodinamik, bilişsel-davranışçı ve farkındalık(mindfulness) temelli yaklaşımlarla birlikte kullanılarak psikolojik iyileşmenin en üst düzeye çıkarılması ve bütünleştirilmesi amaçlanır.
Kaynakça: https://positivepsychology.com/expressive-arts-therapy/#a-take-home-message