Ne Dinlersek Öyle Hissederiz mi? Müzik Türlerinin Mod Üzerindeki Seçici Etkisi
Yazan: Elif Büşra Boysan-
Müziğin insan ruhunu bir şekilde derinden etkilediği yüzyıllardır bilinen bir gerçek. Olumlu ya da olumsuz etkiler dinlenen müzik türüne, çalınan enstrüman ritimlerine ve daha birçok şeye bağlı olarak değişebiliyor. Peki, müzik tercihimiz ruh halimizi mi şekillendiriyor, yoksa mevcut ruh halimiz mi müzik tercihimizi belirliyor? Yoksa iki yönlü bir etkileşim mi söz konusu? Bu yazıda bu soruları ve olası cevaplarını tartışacağız.
Müzik Dinleme Davranışı: Sebep mi Sonuç mu?
Ruh halimizin neye benzediğini tanımlamak bazen zordur ama bazen bir şarkı çalar ve “işte tam olarak böyle hissediyorum” deriz. Bu durum, müzikle olan ilişkimizi sadece keyif almakla açıklayamayacağımızı gösterir. Çünkü müzik, yalnızca eşlik eden bir arka plan sesi olmakla kalmayıp duygularımızı şekillendiren, hatta onları bizden önce tanıyan güçlü bir araçtır.
Bazı araştırmalar, insanların mevcut ruh hallerine uygun müzik türlerini seçtiğini gösteriyor. Saarikallio ve Erkkilä'nın (2007) yaptığı bir çalışmada, genç bireylerin müziği duygu düzenleme stratejisi olarak kullandıkları ve çoğunlukla içinde bulundukları duygu durumuna uygun şarkıları tercih ettikleri bulunmuştur. Katılımcılar, üzgün olduklarında hüzünlü müzikler dinleyerek kendilerini daha iyi hissettiklerini ve bu müziğin kendilerini "anlaşılıyor" hissettirdiğini belirtmişlerdir. Bu bulgular, müziğin sadece bir eğlence aracı değil, aynı zamanda içsel süreçleri yansıtan ve düzenleyen bir araç olduğunu göstermektedir. Kendini neşeli hisseden birinin enerjik pop şarkılarına yönelmesi ya da üzgün birinin yavaş, hüzünlü melodileri tercih etmesi sık rastlanan bir durumdur. Buna psikolojide duyguya uygun içerik arayışı (mood-congruent processing) adı verilir. Kişi, iç dünyasıyla uyumlu dışsal uyaranlara yönelir.
İşin diğer yönü de bir o kadar güçlü: Dinlediğimiz müzik de ruh halimizi etkileyebilir. Kötü geçen bir gün, iyi seçilmiş birkaç şarkı sayesinde çok daha katlanılır hâle gelebilir. Bu, müziğin yalnızca duygularımıza ayna tutmakla kalmadığını, aynı zamanda onları dönüştürme gücüne de sahip olduğunu gösterir. Yapılan birçok araştırma, müziğin hem kısa vadede duygulanım durumunu etkileyebileceğini hem de uzun vadede psikolojik iyilik halini destekleyebileceğini göstermiştir. Thoma ve arkadaşlarının (2013) yaptığı bir çalışmada, katılımcılara stresli bir görev verildikten sonra pozitif türde müzik dinletilmiş; dinleyen gruplarda hem fizyolojik stres belirteçlerinde (kortizol düzeylerinde) hem de öznel stres değerlendirmelerinde anlamlı düşüşler gözlemlenmiştir. Benzer şekilde, Juslin ve Sloboda’nın (2010) aktardığına göre, müzik aracılığıyla duyguları düzenleme, bireylerin ruh halini iyileştirme, rahatlama ve motivasyon kazanma gibi çeşitli psikolojik işlevleri yerine getirmelerine yardımcı olabilir. Özellikle “canlandırıcı” ya da “umut verici” türdeki müziklerin, negatif duygulanımı dönüştürme konusunda etkili olduğu gösterilmiştir. Bu bağlamda, müzik yalnızca bir yansıma değil, aynı zamanda bir müdahale aracı olarak da değerlendirilebilir: kişi ne hissediyorsa hissetsin, uygun bir şarkı listesiyle ruh halini dönüştürme şansı bulabilir.
Müzik türleri duygusal etkileri açısından da farklılık gösterir. Örneğin klasik müzik birçok çalışmada stres seviyesini düşüren bir etkiyle ilişkilendirilirken, elektronik müzik temposu sayesinde enerji artışıyla bağlantılandırılmıştır. Rock ve metal gibi türler genellikle öfke, bastırılmış duygular veya içsel çatışmalarla ilişkilendirilse de bu tarz müziklerin dinleyicileri için bir tür “duygusal boşaltım” (katarsis) görevi gördüğü de bilinmektedir. Aynı şekilde melankolik müzikler de sanılanın aksine insanları daha fazla üzmek yerine onları anlaşıldık hissettirebilir. Bu durum da duygularla baş etme sürecinde önemli bir rahatlama sağlayabilir.
Müzik Bir Duygu Düzenleme Aracı mı?
Psikolojide “duygu düzenleme” (emotion regulation) kavramı, kişinin içsel duygu durumunu değiştirmek, yoğunluğunu azaltmak ya da olumlu bir duygu haline dönüştürmek amacıyla çeşitli stratejiler kullanması anlamına gelir. Bu stratejiler arasında bilişsel yeniden değerlendirme, dikkat dağıtma, bastırma gibi yöntemler yer alırken sanatla uğraşmak ve müzik dinlemek de etkili yollar arasında sayılmaktadır. Özellikle gençler üzerinde yapılan çalışmalar, müziğin bireyler tarafından bir tür “duygusal destek aracı” olarak kullanıldığını göstermektedir.
Saarikallio ve Erkkilä’nın (2007) araştırmasına göre, ergenler müziği yedi temel duygu düzenleme işlevi için kullanmaktadır: duygusal salım, dikkat yönlendirme, kendini anlama, ruh hali yükseltme, sosyal bağlantı kurma, kimlik inşası ve rahatlama. Bu işlevler arasında özellikle ruh hali iyileştirme ve duygusal boşalma, müziğin duygu düzenlemede ne kadar etkili bir araç olduğunu ortaya koymaktadır. Aynı zamanda gençlerin stresli ya da yalnız hissettiklerinde müziğe yöneldiklerini ve bu süreçte kendilerini daha iyi hissettikleri bulgulanmıştır.
Müzik dinlemek, bir anlamda duygularımızla aramızda bir köprü kurar. Dinlediğimiz melodiler, sözler ve ritimler, iç dünyamızdaki karmaşayı anlamlandırmamıza yardımcı olur. Bu süreç, hem bireyin kendi duygularını tanıma becerisini geliştirir hem de başkalarının duygularını anlamayı kolaylaştırabilir. Juslin ve Västfjäll (2008), bu etkiyi açıklamak için "duygusal bulaşma" teorisini öne sürer; yani müzik, içerdiği duyguyu dinleyiciye aktararak onun duygusal deneyimini doğrudan etkiler. Örneğin, hüzünlü bir melodi dinleyen kişi farkında olmadan bu duyguyu içselleştirip kendi ruh haliyle eşleştirebilir ya da tam tersine neşeli bir ritimle modunu yükseltebilir.
Dolayısıyla, müzik sadece bir eğlence biçimi değil; aynı zamanda bir tür içsel iletişim biçimidir. Bu dili çözümleyebilmek, bireyin kendi duygularını fark etmesini ve bu duyguları sağlıklı bir biçimde yönlendirmesini kolaylaştırır. Bu yönüyle müzik, psikolojik dayanıklılığın inşasında önemli bir araç olarak değerlendirilebilir.
Modumuz müzik seçimimizi etkiliyor ama çoğu zaman müzik de bizi fark etmeden başka bir moda taşıyabiliyor. Kimi zaman neşemizi artırmak, kimi zaman acımızı dindirmek, kimi zamansa sadece "yalnız değilim" hissini yaşamak için kulaklıkları takıyoruz. Müzik bu yönüyle hem bir sığınak hem de bir geçit gibi: İçine girip hislerimizle yüzleştiğimiz ve bazen de onları dönüştürdüğümüz bir alan olarak karşımıza çıkıyor.
Kaynakça:
Saarikallio, S., & Erkkilä, J. (2007). Müzik ve duygusal öz düzenleme: Ergenler arasında yapılan nitel bir çalışma. https://doi.org/10.1017/S0265051706007254
Juslin, P. N., & Västfjäll, D. (2008). Müzik dinlerken yaşanan duygular: Altı psikolojik mekanizmanın incelemesi.
Thoma, M. V., La Marca, R., Brönnimann, R., Finkel, L., Ehlert, U., & Nater, U. M. (2013). Müzik dinlemenin psikobiyolojik stres yanıtı üzerindeki etkisi. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2013.01.010
Juslin, P. N., & Sloboda, J. A. (2010).
Müziğin insan ruhunu bir şekilde derinden etkilediği yüzyıllardır bilinen bir gerçek. Olumlu ya da olumsuz etkiler dinlenen müzik türüne, çalınan enstrüman ritimlerine ve daha birçok şeye bağlı olarak değişebiliyor. Peki, müzik tercihimiz ruh halimizi mi şekillendiriyor, yoksa mevcut ruh halimiz mi müzik tercihimizi belirliyor? Yoksa iki yönlü bir etkileşim mi söz konusu? Bu yazıda bu soruları ve olası cevaplarını tartışacağız.
Müzik Dinleme Davranışı: Sebep mi Sonuç mu?
Ruh halimizin neye benzediğini tanımlamak bazen zordur ama bazen bir şarkı çalar ve “işte tam olarak böyle hissediyorum” deriz. Bu durum, müzikle olan ilişkimizi sadece keyif almakla açıklayamayacağımızı gösterir. Çünkü müzik, yalnızca eşlik eden bir arka plan sesi olmakla kalmayıp duygularımızı şekillendiren, hatta onları bizden önce tanıyan güçlü bir araçtır.
Bazı araştırmalar, insanların mevcut ruh hallerine uygun müzik türlerini seçtiğini gösteriyor. Saarikallio ve Erkkilä'nın (2007) yaptığı bir çalışmada, genç bireylerin müziği duygu düzenleme stratejisi olarak kullandıkları ve çoğunlukla içinde bulundukları duygu durumuna uygun şarkıları tercih ettikleri bulunmuştur. Katılımcılar, üzgün olduklarında hüzünlü müzikler dinleyerek kendilerini daha iyi hissettiklerini ve bu müziğin kendilerini "anlaşılıyor" hissettirdiğini belirtmişlerdir. Bu bulgular, müziğin sadece bir eğlence aracı değil, aynı zamanda içsel süreçleri yansıtan ve düzenleyen bir araç olduğunu göstermektedir. Kendini neşeli hisseden birinin enerjik pop şarkılarına yönelmesi ya da üzgün birinin yavaş, hüzünlü melodileri tercih etmesi sık rastlanan bir durumdur. Buna psikolojide duyguya uygun içerik arayışı (mood-congruent processing) adı verilir. Kişi, iç dünyasıyla uyumlu dışsal uyaranlara yönelir.
Müzik türleri duygusal etkileri açısından da farklılık gösterir. Örneğin klasik müzik birçok çalışmada stres seviyesini düşüren bir etkiyle ilişkilendirilirken, elektronik müzik temposu sayesinde enerji artışıyla bağlantılandırılmıştır. Rock ve metal gibi türler genellikle öfke, bastırılmış duygular veya içsel çatışmalarla ilişkilendirilse de bu tarz müziklerin dinleyicileri için bir tür “duygusal boşaltım” (katarsis) görevi gördüğü de bilinmektedir. Aynı şekilde melankolik müzikler de sanılanın aksine insanları daha fazla üzmek yerine onları anlaşıldık hissettirebilir. Bu durum da duygularla baş etme sürecinde önemli bir rahatlama sağlayabilir.
Müzik Bir Duygu Düzenleme Aracı mı?
Psikolojide “duygu düzenleme” (emotion regulation) kavramı, kişinin içsel duygu durumunu değiştirmek, yoğunluğunu azaltmak ya da olumlu bir duygu haline dönüştürmek amacıyla çeşitli stratejiler kullanması anlamına gelir. Bu stratejiler arasında bilişsel yeniden değerlendirme, dikkat dağıtma, bastırma gibi yöntemler yer alırken sanatla uğraşmak ve müzik dinlemek de etkili yollar arasında sayılmaktadır. Özellikle gençler üzerinde yapılan çalışmalar, müziğin bireyler tarafından bir tür “duygusal destek aracı” olarak kullanıldığını göstermektedir.
Saarikallio ve Erkkilä’nın (2007) araştırmasına göre, ergenler müziği yedi temel duygu düzenleme işlevi için kullanmaktadır: duygusal salım, dikkat yönlendirme, kendini anlama, ruh hali yükseltme, sosyal bağlantı kurma, kimlik inşası ve rahatlama. Bu işlevler arasında özellikle ruh hali iyileştirme ve duygusal boşalma, müziğin duygu düzenlemede ne kadar etkili bir araç olduğunu ortaya koymaktadır. Aynı zamanda gençlerin stresli ya da yalnız hissettiklerinde müziğe yöneldiklerini ve bu süreçte kendilerini daha iyi hissettikleri bulgulanmıştır.
Müzik dinlemek, bir anlamda duygularımızla aramızda bir köprü kurar. Dinlediğimiz melodiler, sözler ve ritimler, iç dünyamızdaki karmaşayı anlamlandırmamıza yardımcı olur. Bu süreç, hem bireyin kendi duygularını tanıma becerisini geliştirir hem de başkalarının duygularını anlamayı kolaylaştırabilir. Juslin ve Västfjäll (2008), bu etkiyi açıklamak için "duygusal bulaşma" teorisini öne sürer; yani müzik, içerdiği duyguyu dinleyiciye aktararak onun duygusal deneyimini doğrudan etkiler. Örneğin, hüzünlü bir melodi dinleyen kişi farkında olmadan bu duyguyu içselleştirip kendi ruh haliyle eşleştirebilir ya da tam tersine neşeli bir ritimle modunu yükseltebilir.
Dolayısıyla, müzik sadece bir eğlence biçimi değil; aynı zamanda bir tür içsel iletişim biçimidir. Bu dili çözümleyebilmek, bireyin kendi duygularını fark etmesini ve bu duyguları sağlıklı bir biçimde yönlendirmesini kolaylaştırır. Bu yönüyle müzik, psikolojik dayanıklılığın inşasında önemli bir araç olarak değerlendirilebilir.
Modumuz müzik seçimimizi etkiliyor ama çoğu zaman müzik de bizi fark etmeden başka bir moda taşıyabiliyor. Kimi zaman neşemizi artırmak, kimi zaman acımızı dindirmek, kimi zamansa sadece "yalnız değilim" hissini yaşamak için kulaklıkları takıyoruz. Müzik bu yönüyle hem bir sığınak hem de bir geçit gibi: İçine girip hislerimizle yüzleştiğimiz ve bazen de onları dönüştürdüğümüz bir alan olarak karşımıza çıkıyor.
Kaynakça:
Saarikallio, S., & Erkkilä, J. (2007). Müzik ve duygusal öz düzenleme: Ergenler arasında yapılan nitel bir çalışma. https://doi.org/10.1017/S0265051706007254
Juslin, P. N., & Västfjäll, D. (2008). Müzik dinlerken yaşanan duygular: Altı psikolojik mekanizmanın incelemesi.
Thoma, M. V., La Marca, R., Brönnimann, R., Finkel, L., Ehlert, U., & Nater, U. M. (2013). Müzik dinlemenin psikobiyolojik stres yanıtı üzerindeki etkisi. https://doi.org/10.1016/j.psyneuen.2013.01.010
Juslin, P. N., & Sloboda, J. A. (2010).